Hoe een samenlevingsschool vormgeeft aan burgerschap: ‘Grote mix van levensovertuigingen is meerwaarde’

Elke school wil dat kinderen ruimte krijgen om zich te ontwikkelen, leren samenleven én goede burgers worden. Daar zit bij openbaar en bijzonder onderwijs vrijwel geen verschil in. Daarom was het voor Kindcentrum De Zevenster (een school van stichting Quadraten) geen enorme verandering om een gedeelde basis te vinden. “Met veel van onze waarden, zoals vertrouwen, eerlijkheid en respect, en onze visie op burgerschapsvorming zaten we al op één lijn. We zien onze school echt als een leer- en leefgemeenschap waar ruimte is voor persoonlijke ontwikkeling en persoonsvorming van kinderen”, vertelt Gerda Lublink.

Na de fusie werd dan ook bewust ingezet op het bij elkaar brengen van de leerlingen. Zo werd onder meer schooljudo georganiseerd, waarbij kinderen elkaar op een verantwoorde en respectvolle manier mogen aanraken. “Hier stonden waarden als respect, vertrouwen, discipline en samenwerking centraal. Door corona waren we het samenwerken en samenleven wat kwijtgeraakt, daarom hebben we hier bewust voor gekozen. Het legde ook een basis voor hoe we met elkaar willen omgaan. Burgerschapsontwikkeling begint op de school. Daarom hebben we vanaf groep 1 tot en met 8 ook de Kanjertraining, waarbij je leert over je gedrag en hoe je reageert.”

Lublink is van mening dat burgerschap heel erg waardengedreven is en dat dit verweven is met levensbeschouwing. Ondanks dat christelijke en openbare scholen vanuit een andere basis hun waarden formuleren, sta je soms dichterbij elkaar dan je denkt. “We hebben met elkaar veel gesprekken gevoerd over hoe we school willen zijn en hoe we burgerschap uitdragen. Klaarstaan voor een ander is bijvoorbeeld voor ons heel belangrijk. Toen de oorlog in Oekraïne uitbrak, initieerden de ouders van de voormalige openbare school meteen een actie. Dat werd al snel door iedereen omarmd. Elkaar leren begrijpen en gelijkwaardig zijn, vinden we ook heel belangrijk. Een voorbeeld daarvan is een gezin dat het Suikerfeest vierde en daarvoor verlof vroeg. Een dag later vertelden de kinderen dat ze tijdens het verlof lekker hadden geshopt. We dachten in eerste instantie: is verlof voor het Suikerfeest daarvoor bedoeld? Het bleek dat het gezin geen familie in Nederland had om het Suikerfeest mee te vieren, dus vierde het gezin het op een andere manier. Hoeveel mensen gaan er niet op Tweede Kerstdag winkelen: wat is dan het verschil? Zo zie je dat ieder zijn feestdagen op eigen manier viert. Dat vind ik een echte meerwaarde van onze school. Je bent veel rijker door de hele mix van levensovertuigingen, waardoor je met elkaar gelijkwaardiger kijkt naar verschillende opvattingen over levensthema’s.”

Rondom dagen als Paarse Vrijdag ligt er in het onderwijs soms gevoeligheid hoe je hier wel of geen aandacht aan besteedt. Op onze samenlevingsschool kwam deze discussie ook terug. Hoe ga je daar dan vanuit de mix van levensovertuigingen mee om? “Er zijn bepaalde onderwerpen, zoals het vieren van Paarse Vrijdag, die wat ingewikkelder zijn, omdat je te maken hebt met uitgesproken voor- en tegenstanders. Bij bijvoorbeeld twijfel over gerichte aandacht voor Paarse Vrijdag heb ik zelf ook niet meteen een antwoord klaar. Ook kreeg ik van bezorgde ouders te horen dat ze zich vanuit het geloof niet prettig voelden bij aandacht voor Lentekriebels. Ik probeer zulke gesprekken altijd vanuit openheid en ruimte te benaderen. Begin eerst maar eens met het stellen van open vragen, erachter te komen waar zorgen van de ander liggen en dit tot je te nemen. Ik hoef niet altijd primair te reageren, maar kom er de volgende dag wel op terug.”

Daarmee benadrukt ze dat ze het heel prettig vindt dat elke leerkracht, ouder of leerling zich op zijn of haar gemak voelt om zich uit spreken, ongeacht of het nu voor of tegen is. “De veiligheid voelen om over moeilijke onderwerpen te praten, staat voor mij hoog in het vaandel. Die openheid en ruimte voor elkaars visie zorgen voor prachtige gesprekken. We denken allemaal heel verschillend, en dat mag er zijn. Zolang je maar in acht neemt dat niemand dé waarheid kent. Dat is het mooie van een samenlevingsschool. Met deze instelling is het tot nu toe gelukt om iedereen aan boord te houden.”

Met het samengaan van openbaar en christelijk onderwijs is er natuurlijk wel het een en ander veranderd. De christelijke vieringen zoals Kerst en Pasen komen terug, maar de invulling ervan is ietwat anders dan ouders en leerlingen gewend waren. “Het eerste jaar hebben we bewust voor invulling van het kerstfeest gekozen zoals dit op de voormalige beide scholen niet eerder was gedaan, zodat het ook echt een nieuw begin markeerde. Nu merk je dat mensen het fijn vinden als er herkenbaarheid terugkomt. Zo vertellen we wel het Kerstverhaal en vieren we dit schooljaar door te eten met elkaar.”

Lublink is acht jaar directeur geweest op de christelijke school, voordat De Zevenster ontstond. Ze ziet de aandacht voor levensbeschouwing in het onderwijs langzamerhand veranderen. “Vroeger gebeurde geloofsopvoeding echt nog op school. Dit is nu veel meer verschoven naar thuis. Zeker bij een samenlevingsschool vinden we dat alles wat we doen op levensbeschouwelijk gebied voor iedereen moet zijn. We merkten op de christelijke school dat een kwart van onze populatie nog actief gelovig was. Daarom creëren we nu nog steeds een momentje waarop leerlingen stil zijn en mogen bidden in de klas. Kinderen die zich daar niet in thuis voelen, hoeven vanzelfsprekend niet mee te doen. Zolang er maar wel stilte en respect is naar de ander toe.”

Het samengaan van scholen is voor andere schooldirecteuren wellicht ook een herkenbare situatie. Welke tips heeft Lublink voor hen als het gaat om elkaar vanuit verschillende levensovertuigingen tegemoet te komen? “Ik noemde het al eerder: openheid en ruimte geven zijn ontzettend belangrijk. Dan werk je vanuit een hart voor samen. De grootste lessen die ik heb geleerd, zijn doorvragen en oprecht blijven. Bij moeilijke thema’s of discussies vraag ik eerst altijd verduidelijking. Kun je me uitleggen hoe je dat ziet? Of begrijp ik goed dat je het zo bedoelt? Gebruik je nieuwsgierigheid om erachter te komen waarom een ander iets vindt of ziet. Dit doe je niet veroordelend, maar met een open en gelijkwaardige houding.”

Het verhaal van het eerste jaar op samenlevingsschool De Zevenster is terug te vinden in het boek Hart voor Samen, geschreven door Verus-adviseur Erik Renkema en Tamme Spoelstra. Behalve het verhaal van de samenlevingsschool, laten ook andere praktijkvoorbeelden zien hoe scholen met een levensbeschouwelijke kleur vormgeven aan burgerschapsonderwijs. Het boek is bedoeld om professionals in het basis- en voortgezet onderwijs te inspireren en om concrete voorbeelden te geven voor de invulling van de relatie tussen levensbeschouwelijk onderwijs en burgerschapsvorming. Er worden vragen en handreikingen gegeven om de verschillende voorbeelden naar de eigen schoolpraktijk te vertalen.

Onze identiteitsadviseurs ondersteunen scholen en besturen bij vraagstukken rond identiteit, cultuur en persoonsvorming. Samen met jou werken zij aan een heldere visie, een doorleefde schoolidentiteit en een sterke verbinding tussen levensbeschouwing, burgerschap en onderwijspraktijk. Van visieontwikkeling en procesbegeleiding tot training, inspiratie en concrete handvatten voor de klas: onze adviseurs denken mee, begeleiden en vertalen ambities naar duurzame keuzes in beleid, schoolcultuur en dagelijks handelen.