De kracht van verschil
Deze overtuiging ligt aan de basis van de vrijheid van onderwijs. In de negentiende eeuw waren er genoeg mensen die in verschillen vooral een gevaar zagen voor het samenleven. Hun oplossing: beperk de vrijheid van gedrag en geloof.
Maar er wist zich een andere visie door te zetten. Eentje die ervan uitgaat dat het goed is verschillen de ruimte te geven. Ieder mocht leven volgens de principes die in de eigen groep als fundamenteel golden, mits anderen de ruimte werd gegund hetzelfde te doen. Iedereen mocht haar principes in het openbaar verdedigen en duidelijk maken welke praktische consequenties eruit voortvloeiden.
Zo werd de samenleving gevoed door verschillende gelovige en morele tradities. Die botsten regelmatig met elkaar, maar soms was er ook opmerkelijke eensgezindheid. Langs deze weg groeide wat we nu de Nederlandse cultuur noemen. Iedereen voelde dat ze daaraan had bijgedragen, omdat haar fundamentele overtuigingen mede aan de grondslag ervan lagen.
Pragmatisme als keurslijf
Vandaag de dag lijkt het alsof de verschillen in levensvisie sterk zijn verminderd. We zijn het toch wel ongeveer eens over wat moet, wat mag en wat niet kan? We zijn vooral pragmatisch geworden en zoeken naar wat werkt.
Toen de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid schreef dat het belang van goed onderwijs ligt in het op peil houden van het verdienvermogen van Nederland, was er nauwelijks protest. Vrijwel alle scholen zijn er – hun websites indachtig – op gericht dat leerlingen 'het beste uit zichzelf halen'. Zodat ze bijdragen aan een bloeiende economie die hen een comfortabel leven mogelijk maakt.
Maar lang niet iedereen ziet dit als het belangrijkste criterium voor een geslaagd leven. Ook niet onder ouders, als ze eerlijk vertellen wat ze voor hun kinderen hopen. Gaat het niet veel meer om het gevoel ertoe te doen? Moeten we jonge mensen niet leren zich verantwoordelijk te weten, roeping te voelen?
De cijfers spreken boekdelen. Veel jongeren lijden aan het gevoel niet van belang te zijn. Ze denken dat er nergens op hen wordt gewacht. Veel twintigers en dertigers, maar ook al middelbare scholieren, lijden onder chronische stress. Er is een epidemie van burn-out.
Visie durven hebben
Dit is alle reden om de verschillende visies op menszijn – en van hieruit op goed onderwijs – te activeren. Om te stimuleren dat ze ook concreet vorm krijgen in scholen met een doordachte visie die met verve wordt uitgedragen. Scholen die ouders en kinderen confronteren met de vraag wat ze ten diepste verlangen en ze de kans bieden daaraan vorm te geven.
Scholen die niet louter doen wat van ze gevraagd of door de overheid geëist wordt, maar dat wat ze geloven dat nodig is. Zodat onze kinderen ook weer leren te doen wat zij denken dat nodig is. Met zelfvertrouwen en een besef geroepen te zijn om verantwoordelijkheid te nemen.
En dan heb ik het nog niet eens gehad over de grote vragen waarvoor we staan: als samenleving, als cultuur, misschien wel als mensheid. Klimaatcrisis, geweld en oorlog, vluchtelingenstromen, tekorten in de zorg. Het gaat om veel meer dan het in stand houden van ons verdienvermogen. Het gaat om het vinden van een weg naar de toekomst. Voor iedereen.
De vrijheid omarmen
Daar is onderwijs voor nodig dat vrij vorm krijgt en dat vrij maakt. Leraren die het als hun roeping zien hun leerlingen tevoorschijn te laten komen, met al hun mogelijkheden en beperkingen, hun visioenen en hun zorgen. Scholen die leraren daarvoor actief de ruimte bieden en zo ook het leraarschap weer aantrekkelijk maken. Gearticuleerde onderwijsvisies die duidelijk maken hoe dergelijke scholen vorm te geven en waarom.
Als er geen vrijheid van onderwijs zou zijn, zouden we moeten zorgen dat ze er kwam. Maar we hebben vrijheid van onderwijs. Laten we weer van deze vrijheid gaan houden. Laten we haar omhelzen en inzetten om de toekomst waarop wij hopen op onze scholen vandaag al te laten beginnen.
Erik Borgman is emeritus-hoogleraar Publieke Theologie en lid van de wetenschappelijke raad van Verus .Hij schreef onder meer 'De school als bouwplaats: Onderwijs met het oog op een samenleving van vrije mensen' (2022).
Samen besturen
Deze pagina is onderdeel van ons domein Samen besturen. Verus wil randvoorwaarden scheppen voor geïnspireerd goed onderwijs. Dat doen we door betrokken te zijn bij elkaar en samen te verbinden als gemeenschap, met begrip voor de positie van leden die in hun eigen leergemeenschap functioneren. Bestuurlijke vraagstukken lossen we samen op, met hulp van collega-bestuurders of een adviseur.
