Onderwijs is in zekere zin een knecht van twee meesters. We kunnen niet ontkennen dat het onderwijs belangrijk werk te doen heeft voor de samenleving. Dan gaat het niet alleen om de taak kinderen en jongeren te scholen voor hun rol in het economisch leven en toe te rusten voor goed burgerschap. Het omvat ook het bieden van oriëntatie op hoe de samenleving in elkaar zit, op de regels die daar gelden en de waarden die daar heersen.
Onderwijs heeft bij die laatste taak behoorlijk wat uit te leggen. Bijvoorbeeld over waar regels vandaan komen en goed voor zijn, of waarom we als samenleving bepaalde zaken waardevol en belangrijk zijn gaan vinden. En natuurlijk moet onderwijs daarbij ook laten zien welke zaken niet goed zijn gegaan of nog steeds niet goed lopen. Oriëntatie bieden vraagt eerlijkheid over verleden en heden, geen rooskleurige (ideaal)beelden.
Onderwijs tussen 'thuis' en 'straat'
Onderwijs is er echter niet alleen voor de samenleving; het is er ook voor de nieuwe generatie. Niet als een winkel waar de klant koning is en alles ‘levert’ waar de leerling of diens ouders om vragen. Maar juist als een bijzondere tussenruimte tussen ‘thuis’ en ‘de straat’. Een ruimte waarin niet alles van ‘thuis’ meer hoeft, en waarin niet alles van de straat, dat wil zeggen de samenleving, al moet. De school verschijnt in deze tweede gestalte als een vrije ruimte die het voor kinderen en jongeren mogelijk probeert te maken om de stap de wereld in te kunnen zetten.
In een wereld die één-op-één correspondeert met thuis, is die stap niet zo moeilijk en is het maar de vraag of de tussenruimte van de school wel nodig is. Maar dat is niet (langer) onze wereld. In een wereld die de nieuwe generatie alle kansen biedt om te verkennen en uit te proberen – een wereld, anders gezegd, met pedagogische kwaliteit – is de tussenruimte van de school eigenlijk ook niet nodig. Maar ook dat is niet (langer) onze wereld.
School als vrijplaats
Onze wereld heeft niet alleen haast en legt daarmee onbehoorlijk veel druk op de nieuwe generatie. Onze wereld zit ook vol met verleidingen – denk aan de reclame die vooral via de niet-zo-sociale media vierentwintig uur per dag op kinderen en jongeren wordt afgevuurd, of denk aan populistische politiek die de gemoederen liever opstookt dan kalmte en bezonnenheid bevordert – en is daarmee eerder een mijnenveld dan een oefenplaats.
Het blijft daarom bijzonder dat de school ‘school’ heet, omdat het Griekse woord ‘scholè’ vrije tijd betekent. In het woord school klinkt dus iets door van het besef van de school als tussenruimte, als plek van de luwte, als vrijplaats, zoals ik het eerder heb genoemd. Dat is het goede nieuws. Maar die vrije tijd van de school staat wel bij voortduring onder druk. Er is druk vanuit ‘thuis,’ vooral vanuit de zorg dat kinderen en jongeren te ver afraken van ‘thuis.’ En er is druk vanuit ‘de straat,’ vanuit een ongeduldige samenleving die de school vooral op haar functionele gestalte aanspreekt, dat wil zeggen, op alle klussen die de school voor de samenleving te doen heeft, en die maar blijft meten en monitoren of dat allemaal wel goed gebeurt. En die druk komt ook de school binnen, zelfs in het heel kleine ‘Als je je werk afhebt, mag je iets voor jezelf gaan doen’ – maar eerst moet het werk af!
Vrijheid vóór onderwijs
In dit licht wordt duidelijk wat vrijheid van onderwijs werkelijk moet betekenen. Het gaat niet zozeer om de vrijheid van scholen om hun eigen koers te varen. Het gaat om vrijheid voor onderwijs – de bescherming van de school als tussenruimte, als vrije ruimte. Een ruimte waar ‘thuis’ en ‘de straat’ niet langer de dienst uitmaken, maar waar we de nieuwe generatie een eerlijke kans geven om zelf aan te komen in de wereld, die wereld in alle verscheidenheid te ontmoeten, en ook zichzelf in dialoog met de wereld te ontdekken en te ontmoeten.
De vrije ruimte van de school is overigens geen kleurloze ruimte. In tegendeel. Het is een ruimte waar de nieuwe generatie er recht op heeft mensen te ontmoeten voor wie het leven zin heeft en voor wie het leven van waarde is. Alleen zo is er een kans dat de nieuwe generatie levenszin krijgt en levenszin houdt en uiteindelijk met zin de stap de wereld in weet te zetten.
Als onderwijs iets met emancipatie te maken heeft, en ik denk dat dat zo is, dan is de eerste en grootste uitdaging in onze tijd om letterlijk tijd vrij te maken – te emanciperen – voor de tussenruimte van het onderwijs. Vrijheid vóór onderwijs, dus. Dat is wel het minste wat we aan de nieuwe generatie verplicht zijn. En tegelijkertijd misschien ook het mooiste geschenk dat we ze in deze woelige en ongeduldige wereld kunnen geven.
Beeld: Christina Chouchena
Samen besturen
Deze pagina is onderdeel van ons domein Samen besturen. Verus wil randvoorwaarden scheppen voor geïnspireerd goed onderwijs. Dat doen we door betrokken te zijn bij elkaar en samen te verbinden als gemeenschap, met begrip voor de positie van leden die in hun eigen leergemeenschap functioneren. Bestuurlijke vraagstukken lossen we samen op, met hulp van collega-bestuurders of een adviseur.
