Louise Elffers: ‘Onderwijs kan jongeren helpen nadenken over hun plek in de wereld’

Elffers ziet dat de verkenning in het onderwijsveld veel herkenning oproept. “Veel partijen zeggen: hier kunnen we echt iets mee. Het motiveert en het landt, juist omdat het uitnodigt om anders te kijken dan we gewend zijn. Het brengt verdieping in een vraagstuk waar velen mee worstelen. Vanuit de Raad, maar ook vanuit het onderwijsveld, delen we de zorgen over jongeren die te maken hebben met verminderd welzijn. Ik herken dat bovendien persoonlijk, in mijn rol als docent in het hoger onderwijs. Ook daar loop ik rond met dezelfde vragen: wat kan ik doen?”

Een van de kernpunten van de verkenning is dat onderwijs zelf betekenis kan hebben voor het welzijn van jongeren, onder meer door ruimte te bieden voor zingeving. Volgens Elffers is die ruimte er al, maar wordt dit niet altijd bezien. “Scholen ervaren druk door de toegenomen zorgvraag en de nadruk op individueel therapeutische begeleiding. Dat legt een druk op het pedagogisch proces, dat vaak juist groepsgericht is. Onderwijs kan veel meer bieden dan alleen zorg: het is een plek waar gewerkt kan worden aan welzijn via het primaire onderwijsproces.” Daarbij biedt de vrijheid van onderwijs scholen de mogelijkheid dit op hun eigen manier vorm te geven. Scholen met een levensbeschouwelijke grondslag hebben vaak al een visie op zingeving, en via die weg kun je jongeren helpen omgaan met existentiële vragen.

Zingeving in het onderwijs is geen apart vak of interventieprogramma, maar volgens Elffers van nature aanwezig in de school. “Onderwijs is bij uitstek een plek van vorming en ontmoeting,” zegt ze. “Het is een plek waar je leert nadenken over je plek in de wereld, als individu en als lid van de gemeenschap. Het leren omgaan met ongemak, twijfel en onzekerheid zit al in het onderwijsproces zelf. Scholen zoals het Alfa-college, waar een schoolpastor werkt, laten zien welke mogelijkheden er zijn. Maar het hoeft niet om een apart traject te gaan, het kan ook verweven zijn in het onderwijs zelf.”

In de dagelijkse praktijk betekent dit dat scholen het gesprek over welzijn en zingeving op gang moeten brengen. “Scholen kunnen laten zien wat ze al doen en hoe onderwijs bijdraagt aan welzijn. Welzijn is niet alleen een voorwaarde om te kunnen leren, het is ook een opbrengst. In plaats van enkel te denken vanuit hoe iemand kan deelnemen aan het onderwijsproces, kun je daarnaast óók kijken naar wat het onderwijs als oefenplaats voor de samenleving kan opbrengen voor het welzijn van een leerling”, vertelt Elffers.

Dat betekent volgens haar niet dat een school volledig stressvrij hoeft te zijn. Maar zodra de prestatiedruk te hoog is, kan de vormende functie van onderwijs naar de achtergrond verdwijnen. “Daar moeten we bij toetsen ook over nadenken: heeft het een vormende functie of zit het in de weg? Voor de zomervakantie komen we als Onderwijsraad met een advies over toetsing.”

De vrijheid van onderwijs biedt scholen bij het werken aan welzijn een belangrijke ruimte. “Het Nederlandse stelsel laat scholen toe de kerndoelen en hun eigen doelen te verbinden. Dat betekent dat scholen hun onderwijsproces zo kunnen inrichten dat het zowel bijdraagt aan kennisontwikkeling als aan welzijn. Scholen kunnen keuzes maken die passen bij hun identiteit, pedagogische aanpak en visie op zingeving.”

Voor christelijke en katholieke scholen, de achterban van Verus, betekent dit dat hun traditie van morele vorming en zingeving een belangrijke bijdrage kunnen leveren. Volgens Verus is dit bij uitstek een kans om te laten zien dat aandacht voor zingeving juist bijdraagt aan inclusie en gemeenschapsvorming. Ook Elffers ziet daar mogelijkheden: “Bewust keuzes maken over de invulling van onderwijs en welzijn, om leerlingen kennis te laten maken met de wereld én te helpen nadenken over de plek die ze daarin willen innemen.”

Voor scholen die zelf stappen willen zetten, ligt de eerste stap in het gesprek. “Begin binnen je school en tussen scholen. Faciliteer het gesprek over wat onderwijs kan bieden, benut de ruimte en heb vertrouwen dat onderwijs zelf iets te bieden heeft. Andere benaderingen van welzijn mogen er zeker ook zijn, maar benut vooral ook wat het onderwijs zelf kan brengen”, besluit Elffers.

Ze voegt eraan toe dat de verkenning ook een boodschap heeft voor beleidsmakers en de inspectie vertrouw op hun professionaliteit en benut het brede potentieel dat onderwijs kan bieden voor het welzijn van jongeren. Het gaat erom dat beleid en praktijk elkaar versterken, zodat scholen daadwerkelijk de ruimte krijgen om zingeving en welzijn integraal onderdeel te maken van hun onderwijs.