Verus over advies Onderwijsraad: 'Toetsing is een symptoom van een dieper geworteld probleem'

De Onderwijsraad signaleert dat de verschillende functies van toetsen op scholen – leren, selecteren en evalueren – door elkaar lopen. Die analyse is terecht, maar laat tegelijkertijd zien dat toetsen in de praktijk een rol vervullen die hen oorspronkelijk nooit toebedeeld was. Toetsing is daarmee niet alleen instrument geworden, maar symptoom van een systeem dat sterk gericht is op meten, vergelijken en beheersen.

In deze logica fungeert onderwijs steeds meer als sorteermachine binnen een meritocratisch model, waarin succes primair wordt gedefinieerd in termen van meetbare prestaties en waarin toetsen dienen om posities toe te kennen in plaats van ontwikkeling te ondersteunen. Verus schreef daar eerder over in de publicatie Onderwijs voorbij de meritocratie.

Het advies van de Onderwijsraad onderschrijft dat leerlingen méér zijn dan hun meetbare prestaties. Verus sluit zich daar nadrukkelijk bij aan. Dat werd al eerder zichtbaar in onze campagne ‘Van wegcijferen naar meetellen’, onze Onderwijsfestivals en samenwerking met maatschappelijke partners rondom prestatiefascinatie. Tegelijkertijd constateren wij dat zolang het systeem rondom onderwijs, inclusief toezicht, doorstroom en maatschappelijke verwachtingen, blijft sturen op meetbare uitkomsten, deze bredere visie in de praktijk onder druk blijft staan.

Onderwijs moet gericht zijn op de brede ontwikkeling van kinderen en jongeren. Zaken als persoonsvorming, socialisatie en burgerschap zijn essentieel, maar moeilijk te vangen in cijfers. De dominante meetcultuur leidt er echter toe dat juist deze dimensies structureel onderbelicht raken, met een verschraling van het onderwijsaanbod en een versmalling van het curriculum tot gevolg. In termen van de bekende doeldomeinen van onderwijs betekent dit dat kwalificatie de overhand krijgt, terwijl socialisatie en persoonsvorming structureel in de verdrukking komen.

Bij een bredere blik op onderwijs hoort meer professionele ruimte voor leerkrachten. Niet alleen om andere keuzes te maken in toetsvormen, maar ook om zich te kunnen verhouden tot een systeem dat nu nog sterk stuurt op controle en verantwoording via cijfers. Toetsing moet weer in dienst komen te staan van het professionele oordeel van de leraar. Dat betekent ook dat we kritisch moeten kijken naar het oneigenlijke gebruik van toetsen voor externe verantwoording en selectie, omdat dit het pedagogisch-didactisch handelen van leraren beperkt en verschuift van ontwikkeling naar afrekenen.

Verus ziet dat prestatiedruk niet alleen voortkomt uit toetsing zelf, maar ook uit bredere maatschappelijke verwachtingen. De huidige nadruk op vergelijken, selecteren en presteren is diep verweven met een een meritocratische cultuur waarin leerlingen voortdurend worden vergeleken en geselecteerd, en waarin succes wordt opgevat als individuele verdienste op basis van meetbare prestaties. Deze cultuur zet leerlingen onder druk en kan kansenongelijkheid versterken. Leerlingen worden in sterke mate beoordeeld op datgene wat meetbaar is, terwijl andere talenten en vormen van ontwikkeling minder zichtbaar en minder gewaardeerd worden. Daarom vraagt de oproep van de Onderwijsraad om een bredere beweging: niet alleen een aanpassing van toetspraktijken, maar een herijking van wat we verstaan onder goed onderwijs en onderwijskwaliteit.