In de ogen van de ander

Ik moest aan het gesprek denken toen ik een artikel van de theoloog Erik Borgman las. Tegenover de bekende tekst dat wie vrede wil zich zal moeten voorbereiden op oorlog, zegt Borgman dat wie vrede wil zich ook zal moeten voorbereiden op vrede. Deze tekst - die Borgman zelf ‘in eerste instantie volkomen wereldvreemd’ noemt - raakt volgens mij de essentie van goed onderwijs.

Je oefenen in vrede en je proberen te verdiepen in daders. Wiens hoofd staat daarnaar als je op tv praktijken en misstanden ziet die je misselijk, moedeloos maar ook razend maken? Ook ikzelf kan in conflicten soms vooral de neiging hebben me níet te verdiepen in waar de ander aan denkt, overtuigd als ik ben van mijn eigen (morele) gelijk. Toch leert goed onderwijs je je oordeelsvorming uit te stellen, wel te zien wat er in de ander omgaat om vervolgens tot je eigen oordeel te komen.

Als beknibbeld wordt op die oordeelsvorming, omdat van tevoren al vaststaat wat goed en wat fout is, dan gaat iets belangrijks verloren. Namelijk het zelf leren beredeneren waarom iets goed of fout is. Of waarom voor jou iets goed of fout is. Daarmee is goed burgerschapsonderwijs, goed holocaustonderwijs en goed onderwijs over wat er vandaag in onze samenleving gebeurt geen kwestie van aan het einde van de dag weten wat deugt en wat niet deugt. Het is leren te luisteren, beargumenteren en reflecteren opdát je zelf leert wat toelaatbaar is en wat niet.

We leven in een samenleving zonder uithoudingsvermogen. De conditie van ons land is zo verslechterd dat ‘een goed gesprek’ verwordt tot één voor- en één tegenstander in een talkshow letterlijk tegenover elkaar te zetten. Of nog erger: alleen voorstanders, zodat de tegenstanders thuis zeggen dat ze weer niet gehoord zijn. We raken langzaam het vermogen kwijt om het met elkaar uit te houden. Maar iets anders zit er niet op.

We leven van momenten die ons leven zin en betekenis geven. Van ervaringen die ons opschudden. Voor Marc van Berkel was dat het zien van de bijna tien uur durende documentaire Shoah. Na de bezoeken met zijn studenten aan Auschwitz ziet hij dat ze zichtbaar veranderd zijn. De dingen die er in deze dagen gebeuren, kunnen ook zo’n markeringsmoment zijn. Maar alleen als we in de samenleving (en dus: op school) leren om er met elkaar betekenis aan te geven. Als we weten wat de ander tot ander maakt, maar ook wat mijzelf soms tot die ander maakt. ‘De tijd van oneliners is voorbij’, zegt een politica in een zorgvuldig gefabriceerde oneliner. Het is tijd dat we ons daar dan ook maar eens naar gaan gedragen. Onze scholen zullen de politiek moeten inspireren. Andersom gaat het voorlopig niet gebeuren.