Echte onderwijsvrijheid dient de waardigheid van elke leerling

Vermeulen koos in zijn afscheidsrede voor het thema ‘onderwijs(recht) in de democratische rechtsstaat’. In de rede beschrijft hij hoe het onderwijsstelsel en de democratische rechtsstaat historisch gezien nauw met elkaar samenhangen. Sinds de pacificatie van 1917 is het pluriforme karakter van de Nederlandse samenleving mede in de vrijheid van onderwijs verankerd in onze grondwet.

Vermeulen laat overtuigend zien hoe het onderwijs heeft bijgedragen aan de uitdaging om met verschillende groepen samen één land te vormen. En kijkend naar de verkiezingsuitslag is dat nog steeds een actuele uitdaging. Want de samenleving is onverminderd pluriform. Misschien juist nog veel veelkleuriger dan ten tijde van de pacificatie. Daarom juist is een divers onderwijslandschap essentieel. Het biedt de mogelijkheid aan iedereen om vanuit zijn of haar eigenheid een bijdrage te leren leveren aan onze samenleving, vanuit de opgave het respectvol uit te houden in de samenleving met al onze verschillen.

Zoals Erik Borgman het in De school als bouwplaats beschrijft: de school is een plek waar de bouwers van de samenleving worden gevormd. En dat is nooit neutraal. Het begint daar: bij de pedagogische visie van scholen op een goed leven. In een pluriforme samenleving zal dat nooit één visie zijn. Dat kan zelfs een visie zijn die schuurt met waar we zelf ten diepste in geloven. En toch laten die verschillen zich niet wegpoetsen. Ze moeten bevraagd worden.

Vermeulen denkt ook in deze lijn, als hij stelt dat de democratische rechtsstaat een groot en gastvrij huis moet zijn, met vele kamers, waarin “waarlijke pluriformiteit geboden wordt”, en waar ook ruimte gelaten wordt aan minderheden “met andere idealen van meer collectivistische en traditie gebonden aard”. Is dat zonder grenzen? Zeker niet: “die ruimte mag niet zo ver gaan dat de minderheden binnen deze minderheden in de knel komen.” Iedere leerling zich gezien en geliefd doen weten is de allergrootste én allermoeilijkste opgave in het onderwijs. En tegelijkertijd de grootste waarde van het onderwijs. En daarom kunnen we er niet voor weglopen.

Alleen als we onszelf iedere dag deze opgave voor ogen houden, kunnen we zorgen dat pluriformiteit geen schild is waarop alle kritiek afketst, maar te dragen wordt voor de hele samenleving. Uiteindelijk is de vrijheid van onderwijs pas echte vrijheid als ze ten dienste staat van de waardigheid van iedere leerling.

Dit blog is geschreven door Mark Buck en Marijke Floris, college van bestuur Verus.